|
En armonía con este pasaje y a modo de fundamento, trabajaremos también algunos aspectos de la segunda visión de la primera parte de Scivias (Conoce los caminos del Señor), la primera gran obra de la abadesa de Bingen, inmediatamente anterior en el tiempo (1141-1151) y primorosamente ilustrada. Esta segunda visión: “Creación y caída del hombre”, se presenta así:
Nos detendremos inicialmente
en esa hermosa imagen: la luminosa nube que había salido
de una bella forma humana contenía en sí muchas, muchísimas
estrellas, y lo haremos porque la luminosa nube (candidam nubem)
es Eva, surgida del costado de Adán. En la pintura la nube es
de color verde claro –con la innegable connotación de viriditas
(lozanía, fecundidad, vitalidad)–, asemejándose
también a una hoja: la nube sugiere cielo, el lugar de la bienaventuranza,
la patria del hombre; la hoja habla de tierra fecunda, de fertilidad.
Tal era Eva, en su ser primero. Pero aún hay más.
Adán, el varón,
hecho de tierra, es por su rudeza y vigor apto para trabajar la tierra
y proveer al sustento de la vida en tanto ello depende de la fuerza,
mientras que Eva, la mujer, hecha de carne, provee la vida misma y la
alimenta y viste en cuanto requiere de su actitud de servicio y abnegación
y de sus conocimientos y habilidades. Con todo lo cual queda dicho por
qué y en qué sentido Adán era fuerte y no lo era
Eva. Pero también se entiende aquí la complementariedad
y el mutuo servicio entre varón y mujer.
El hombre es esa bella
forma humana de nuestro texto inicial, espejo de su Creador y de
Su creación, que debía devolverle en un himno de alabanza.
La mujer es el espejo del varón, en quien debía continuarse
la obra creadora de Dios. Ambos, unidos para su mutua realización.
Implicado por el uso del verbo “contemplar”, hay aquí
un juego de espejos –de luces– que multiplican imágenes
y que enriquecen su significación. Adán contempla en Eva,
en ese espejo que es la mujer, a su semejante, su primera imagen;
pero asimismo contempla, en la futura maternidad de Eva, a sus hijos,
sus imágenes subsiguientes: se sabe a sí mismo en ella
y en esos hijos, pero sabiéndose a sí mismo sabe a Aquél
de Quien es imagen y semejanza, sabe a su Creador y Lo sabe también
en esa nota esencial y existencial que compartirá por gracia
recibida: la fecundidad del amor: como también en virtud
de Su fuerza Dios había producido al primer hombre. Y Eva
contempla a Adán “como los ángeles contemplan
al Señor”(20), porque Adán
es para ella el espejo que refleja a Dios, es imagen y semejanza de
Dios; por eso su mirada se posa en él como en una etapa del camino,
y se refracta hacia lo alto, hacia donde la lleva su deseo, hacia Dios.
Y es por este juego de espejos y de imágenes, y es porque el
hombre necesitaba para su vida una ayuda semejante a él y porque
la mujer esperaba de él la plenitud de su vientre, y es porque
la fecundidad del amor forma parte de este juego, que el hombre
y la mujer se unieron para realizarse el uno a través del otro.
Sabiendo que Hildegarda y su obra son “sinfónicas”,
podríamos decir con verdad que tras las luces de estos espejos
resuenan como un bajo continuo las palabras de Adán al ver a
Eva por vez primera: “¡Ahora finalmente es hueso de mis
huesos y carne de mi carne! Se llamará ‘varona’,
porque ha sido tomada del varón” (Gén.
2, 23). Porque “no es bueno que el hombre
esté solo”(21), había dicho
Dios; pero todos los seres vivientes –a los que Adán había
puesto nombre, asentando con ello la ordenación
jerárquica creacional(22)– no
constituían para el hombre una ayuda semejante
a él(23), no eran una compañía.
Sólo Eva, formada de su costado –“hueso de mis huesos
y carne de mi carne”–, es la compañía esencialmente
igual, la ayuda entendida como colaboración, su alter ego.
Si algo faltaba para reforzar esta idea, en la continuidad del texto
de Hildegarda leemos: “Y el varón significa la divinidad
del Hijo de Dios, en tanto la mujer significa
Su humanidad”(24): Cristo, una persona
divina y dos naturalezas, en Él, inescindibles.
El hombre, dice Abelardo,
supera a la mujer en sabiduría y entendimiento y por consiguiente
en el amor de Dios, y por
Y reiteradamente trae
el ejemplo de las virtudes y las conductas de diversas mujeres de la
Sagrada Escritura. La flor
es, según nos dice Hildegarda, el precepto de la obediencia,
la ley divina que Adán “conoció con la inteligencia
de la sabiduría como aspirándola con su nariz, pero no
introdujo cumplidamente su vigor en
NOTAS:(1) Cum ergo deus Adam creavit, Adam dilectionem magnam in sopore habebat, […]. Et deus fecit formam ad dilectionem viri, et sic femina dilectio viri est. Et mox cum femina formata est, virtutem illam creationis deus viro dedit, ut dilectione sua, quae femina est, filios procrearet. Cum enim Adam inspexit Evam, totus sapientia impletus est, quia matrem, per quam filios procreare debebat, inspexit. Cum autem Eva inspexit Adam, sic eum inspexit, quasi in caelum videret, et ut anima sursum tendit, quae caelestia desiderat, quoniam spes eius erat ad virum Et ideo una dilectio erit, et esse debet, viri et feminae […]. (HILDEGARDIS. Causae et curae 2, p. 136, 15-27. Ed. Paul Kaiser. Leipzig: Teubner Verlag, 1903). (vuelve al texto) (2) [...] vidi uelut maximam multitudinem uiuentium lampadarum multam claritatem habentium, quae igneum fulgorem accipientes ita serenissimum splendorem adeptae sunt. Et ecce lacus multae latitudinis et profunditatis apparuit, os uelut os putei habens et igneum fumum cum multo foetore emittens, de quo etiam taeterrima nebula se extendens quasi uenam uisum deceptibilem habentem tetigit, et in quadam clara regione candidam nubem quae de quadam pulchra forma hominis plurimas plurimas que stellas in se continens exierat per eam afflauit ac illam eandem que formam hominis de eadem regione ita eiecit. Quo facto lucidissimus splendor eandem regionem circumdedit, et ita omnia elementa mundi, quae prius in magna quiete constiterant, in maximam inquietudinem uersa horribiles terrores ostenderunt. (HILDEGARDIS. Scivias I, 2, p. 13. Ed. Adelgundis Führkötter O.S.B. collab. Angela Carlevaris O.S.B. Turnhout: Brepols, 1978. (CCCM 43-43a)). (vuelve al texto) (3) CIRLOT, JUAN EDUARDO. Diccionario de símbolos. 3ª ed. Barcelona: Siruela, 1998. v. Nubes, p. 333. (vuelve al texto) (4) Recordemos, para no abundar, expresiones tales como la aristotélica de “macho frustrado”, o la verdiana “La donna è mobile qual piuma al vento”. (vuelve al texto) (5) CHEVALIER y GHEERBRANT. Diccionario de los símbolos. 6ª ed. Barcelona: Herder, 1999. v. Nube, nubarrón, p. 756. (vuelve al texto) (6) Lumen igitur quod uideo, locale
non est, sed nube que solem portat multo lucidius, [...] anima autem
mea nulla hora caret prefato lumine quod umbra uiuentis luminis uocatur,
et illud uideo uelut in lucida nube firmamentum absque stellis aspiciam,
et in ipso uideo que frequenter loquor et que interrogantibus de fulgore
uiuentis lucis respondeo. (Carta 103r –Primera carta de Hildegarda
de Bingen a Guiberto de Gembloux–, año 1175, p. 261-62.
In: HILDEGARDIS BINGENSIS. Epistolarium.Turnholti: Brepols,
1993. (Corpus Christianorum Continuatio Mediaevalis 91a)). (vuelve
al texto) (8) “Dominus autem praecedebat
eos ad ostendendam viam per diem in columna nubis […].”
(Éx. 13, 21). (vuelve al texto) (10) “Adhuc eo [Petro] loquente, ecce nubes lucida obumbravit eos. Et ecce vox de nube dicens: [...].” (Mat. 17, 5). (vuelve al texto) (11) “Et, cum haec dixisset, videntibus illis, elevatus est, et nubes suscepit eum ab oculis eorum.” (Hech. 1, 9). (vuelve al texto) (12) “Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi.” (Luc. 1, 35). (vuelve al texto) (13) NEWMAN, BARBARA. Sister of Wisdom; St. Hildegard’s Theology of the Feminine. 2nd ed.. Berkeley: University of California Press, 1997, p. 106-107. (vuelve al texto) (14) V. Sed purus ether et squamis istis et nebule huic resistit, ne supra modum creaturis plagas inferant, quia idem ether inter ignes et aquas medius existens puritate et suauitate sua superiora mitigat, subteriora quoque temperat nec plagas de se producit […]. (HILDEGARDIS BINGENSIS. Liber divinorum operum I, 4, 5, p. 139. Cura et studio Albert Derolez et Peter Dronke. Turnhout: Brepols, 1996. (CCCM 92)). (vuelve al texto) (15) “La madre primera del género humano fue creada semejante al éter. Porque así como el éter contiene en sí las estrellas en su integridad, así también ella, íntegra e incorrupta, sin dolor llevaba en sí al género humano.” (Prima enim mater humani generis posita erat ad similitudinem aetheris, quia ut aether stellas integras in se continet, sic ipsa integra et incorrupta sine dolore genus humanum in se habebat. Causae et curae II, p. 104, 28-31. Cit. por GARBER, REBECCA L.R. “Where Is the Body?”, p. 111-112. En: BURNETT MCINERNEY, MAUD. Hildegard of Bingen. A Book of Essays. New York: Garland Publishing, Inc., 1998, p. 104-132). (vuelve al texto) (16) Fortitudo indica fortaleza, pero también vigor físico, fuerza moral y resistencia en ambos aspectos. (vuelve al texto) (17) Creauit hominem, masculum scilicet maioris fortitudinis, feminam uero mollioris roboris faciens [...]. (Liber divinorum operum II, 43, p. 329). (vuelve al texto) (18) LXV. Vnde et mulier debilis est et ad uirum aspicit, ut per eum procuretur, quemadmodum luna fortitudinem suam a sole recipit; ideoque et uiro subdita et ad seruiendum parata semper esse debet. Ipsa enim opere scientie sue uirum operit, quia et de carne et de sanguine plasmata est, quod uir non est, quoniam primum limus fuit; quapropter etiam in nuditate sua ad mulierem respicit, ut ab ipsa operiatur. (Ibíd., I, 4, 65, p. 197). En Causae et curae explica Hildegarda que “[…] el varón fue transformado de barro en carne, y por eso es causa apropiada y señor de las creaturas, y trabaja la tierra para que dé fruto. [...] Pero la mujer no fue transformada, porque tomada de la carne permaneció siendo carne, y por eso le fue dada la habilidad y el buen gusto en las tareas manuales [...]. ([...] vir mutatus est de limo in carnem, et ideo est propria causa et dominator creaturae. Atque terram operatur, ut fructus pariat, [...] Mulier autem mutata non est, quia de carne sumpta caro permansit, et ideo datum est ei artificiosum opus manuum, [...]. Causae et curae II, p. 59, 15-24. En: CADDEN, JOAN. “It takes All Kinds: Sexuality and Gender Differences in Hildegard of Bingen’s ‘Book of Compound Medicine’”, nota 22, p. 154. En: Traditio. 1984; 40: 149-74). (vuelve al texto) (19) Cum autem Deus hominem inspexit, ualde bene ei placuit, quoniam secundum tunicam imaginis sue et secundum similitudinem suam illum creauerat, quatinus per tubam uocis racionalis omnia miracula eius pronunciaret. Homo enim plenum opus Dei est, quia Deus per eum cognoscitur et quoniam Deus omnes creaturas propter illum creauit, eique in osculo ueri amoris per racionalitatem ipsum predicare et laudare concessit. Sed ipsi adiutorium similitudinis sue defuit. Vnde et Deus illi adiutorium dedit, quod speculatiua forma mulieris fuit; in qua omne humanum genus latuit, quod in ui fortitudinis Dei producendum erat, sicut et primum hominem in ui fortitudinis sue perfecerat. Vir itaque et femina sic ad inuicem admixti sunt, ut opus alterum per alterum est; quia uir sine femina uir non uocaretur, nec femina sine uiro femina nominaretur. (Liber divinorum operum I, 4, 100, p. 243). (vuelve al texto) (20) Antiquus vero serpens cognoscens, quia in alium respiceret, sicut angeli in Dominum respiciunt, eam ad decipiendum aggressus est. (Epistola 47, 0222D. In: MIGNE, J.-P. (ed.). Patrologiae cursus completus. Series latina. Vol. 197. Paris: 1882. (S. Hildegardis Abbatissae Opera omnia)). (vuelve al texto) (21) Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum esse hominum solum; faciamus ei adiutorium simile sibi. (Gén. 2, 18). (vuelve al texto) (22) Ibíd., 1, 28-30. (vuelve al texto) (23) Ibíd., 2, 20. (vuelve al texto) (24) Et uir diuinitatem, femina uero humanitatem filii Dei significat. (Liber divinorum operum I, 4, 100, p. 243). (vuelve al texto) (25) Scholz dice que Hildegarda llega a afirmar que Adán y Eva fueron creados con una figura tal que sus miembros se adaptaran convenientemente –como partes integrantes– en la unión conyugal. (SCHOLZ, BERNHARD W. “Hildegard von Bingen on the Nature of Woman”, p. 375. En: The American Benedictine Review. 1980; 31(4): 361-83), y remite al Liber divinorum operum (II, 43). El texto aludido dice: “Creó [Dios] al hombre: hizo al varón físicamente más fuerte y resistente, a la mujer empero dotó de un vigor más suave, y ordenadamente dispuso con recta medida largo y ancho de todos sus miembros; [...]” (Creauit hominem, masculum scilicet maioris fortitudinis, feminam uero mollioris roboris faciens, et in recta mensura longitudinem et latitudinem in omnibus membris illius ordinans. Ibíd., p. 329). Puede muy bien de aquí seguirse la afirmación de Scholz, pero no con exclusividad, según advertimos en la continuidad del párrafo: “[...] lo mismo que también puso en las demás creaturas altura, profundidad y anchura según una recta proporción, para que ninguna de ellas sobrepasara a la otra de manera inconveniente.” ([...] quemadmodum etiam altitudinem, profunditatem et latitudinem relique creature in rectum statum posuit, ne aliqua illarum alteram inconuenienter trascendat. Ibíd.). (vuelve al texto) (26) Quod autem prima mulier de uiro formata est, hoc est coniunctio desponsationis mulieris ad uirum. (Scivias I, 2, 11, p. 20). (vuelve al texto) (27) Quapropter ut Adam et Eua caro una exstiterunt, sic et nunc uir et mulier caro una in coniunctione caritatis ad multiplicandum genus humanum efficiuntur. (Ibíd.). (vuelve al texto) (28) LECLERCQ, JEAN. La figura della donna nel Medioevo. Milano: Jaca Book, 1994. 212 p. (Biblioteca di Cultura Medievale). (vuelve al texto) (29) El Decretum de Ivo de Chartres trae sobre este punto la opinión de San Agustín, según la cual el hombre es imagen de Dios en esto: que es uno de quien proviene todo otro ser humano, y de Dios recibe la potestad de mando. Pero la mujer no ha sido creada a imagen de Dios, porque la Palabra creadora dice: “Y creó Dios al hombre, a imagen de Dios lo creó”, por lo que el apóstol Pablo glosa: “El varón no debe cubrir su cabeza, porque es imagen y gloria de Dios”, pero la mujer debe velar su cabeza porque no es gloria o imagen de Dios. (Haec imago Dei est in homine, ut unus factus sit ex quo caeteri oriantur, habens imperium Dei, quasi vicarius ejus; quia omnis rex Dei habet imaginem. Ideoque mulier non est facta ad Dei imaginem, sic et enim dicit: Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum. (Gen. I; Sap. II). Hinc est unde Apostolus, Vir quidem, ait, non debet velare caput, quia imago et gloria Dei est; mulier autem (I Cor. I), ideo velat, quia non est gloria, aut imago Dei. IVO CARNOTENSIS. Decretum, 0603D. In: MIGNE, J.-P. (ed.). PL 161). (vuelve al texto) (30) Cum autem homo commune nomen sit tam viri quam feminae, cum sit utrumque animal rationale mortale; unde et in sequentibus cum dicitur, quia creavit Deus hominem, statim subinfertur: masculum et feminam creavit eos, intelligimus virum ad imaginem Dei creatum, feminam vero ad similitudinem. De viro quippe Apostolus ait: Vir quidem non debet velare caput suum, quia imago et gloria Dei est (I Cor. II, 7) . Hoc est gloriosior et pretiosior ejus similitudo. Distat autem inter imaginem et similitudinem quod similitudo rei potest dici quod convenientiam aliquam habet cum ipsa, unde simile illi dici queat. Imago vero expressa tantum similitudo dicitur, sicut figurae hominum quae per singula membra perfectius eos repraesentant. Quia ergo vir dignior quam femina est et per hoc Deo similior, imago ejus dicitur; femina vero similitudo, cum ipsa etiam sicut vir per rationem et immortalitatem animae Deum imitetur. Vir autem hoc insuper habet quo Deo similior fiat, quod sicut omnia ex Deo habent esse, ita ex uno viro secundum traducem corporis tam femina ipsa quam totum genus humanum initium habet. (PETRUS ABAELARDUS. Expositio in Hexameron, 0760C-0761A. In: MIGNE, J.-P. (ed.). PL 178) (vuelve al texto) (31) Per sapientiam quoque sive rationem virum feminae praeeminuisse supra docuimus, et in hoc eum sapientiorem constare quod a serpente seduci non potuit. A quo etiam Deum magis diligi non dubitandum est, qui nequaquam eum sibi invidere vel dolose quidquam dicere, vel in mendacium prorumpere credere potuit, sicut mulier seducta fecit. (Ibíd., 0761C-D). (vuelve al texto) (32) BRUNDAGE, JAMES A. Law, Sex and Christian Society in Medieval Europe. Chicago: The University of Chicago Press, 1987, p. 197. (vuelve al texto) (33) También Hildegarda habla de la presencia de lo femenino en Dios. Glosando al De divinorum operum 5, 46, dice Bernhard W. Scholz que para la abadesa de Bingen “Dios actúa de manera viril cuando infunde en nosotros la fuerza para que seamos justos y no cedamos ante la injusticia; como una mujer actúa cuando despierta en nosotros [el arrepentimiento y] la penitencia y muestra Su misericordia.” (SCHOLZ, BERNHARD W., loc. cit., p. 368-69). Barbara Newman encuentra que cuando Hildegarda trata grandes y singulares acontecimientos en la historia de la humanidad, usa la denominación masculina para referirse a Dios (Padre, Hijo, Rey, Redentor y Juez), en tanto prefiere símbolos femeninos para significar la revelación del Verbo Divino en Su Encarnación, Su interacción con el mundo, Su manifestación en la Iglesia, etc. “En clave teológica, lo femenino divino es asociado con los principios de teofanía, ejemplaridad, inmanencia y sinergia. Todos ellos pueden ser vistos como condiciones o corolarios de la Encarnación.” (NEWMAN, BARBARA, ob. cit., p. 45-46). (vuelve al texto) (34) Serpens, o Eva, decepit te: decepit profecto, non impulit aut coegit. Mulier tibi, o Adam, de ligno dedit: sed offerendo utique, non violentiam inferendo. Neque enim potestate illius, sed tua factum est voluntate, ut eius voci plus oboedieris quam divinae. (BERNARDUS CLARAEVALLENSIS. Sermones de diversis, 11, 2. Turnhout: Brepols, 1991-93. (CCCM 6,1)). Y: Illa per ignorantiam, iste peccavit per infirmitatem. Peccavit autem nimis diligendo uxorem, non quia uxorem voluntatem fecit, sed quia eam divinae voluntati praetulit. Unde et a Domino ei dictum est: Pro eo quod oboedisti voci uxoris tuae plus quam meae, maledicta terra in opere tuo (Gen. III, 17) . (Ibíd., 66, 2) (vuelve al texto) (35) Barbara Newman aporta al respecto las interpretaciones de Arnaldo de Boneval, quien habla de la presunción de Eva -la serpiente le dijo lo que quería oír- (“Finalmente consta que la mujer no ignoraba que en verdad era el diablo quien le hablaba en la serpiente; pero presionada por el deseo de un poder sin trabas, porque no quería estar bajo el dominio de Dios, escuchó de buen grado a quien le hablaba contra Dios y de acuerdo al deseo de su propia voluntad”. Constat itaque non ignorasse mulierem quia vere ei diabolus in serpente loquebatur; sed appetitu liberae potestatis oppressa, quia sine Dei dominio esse voluit, eum qui contra Deum et ad voluntatem suam loquebatur libenter audivit. ERNAUDUS BONAEVALLIS. De operibus sex dierum. PL 189, 1545B-C); y de Ruperto de Deutz, quien da como motivo de la desobediencia de la primera mujer su curiosidad (“[...] pero la mujer, inquietos el cuerpo y los ojos, deambula sin cesar quizá tratando de descubrir qué mundo habrá fuera del Paraíso; y la serpiente, como que es astuta, se mueve más atraída por la tierra o bien está enroscada, es el lugar dado al diablo, y la ocasión ofrecida para la tentación.” [...] sed mulier corpore et oculis vaga dum incontinenter deambulat, forte prospectans qualis extra paradisum mundus haberetur, et serpens, utpote astutus, dulcedini terrae propius vel ambitiosus innititur, locus diabolo datus est, et occasio porrecta unde tentaret. [...].RUPERTUS TUITENSIS. De Trinitate et operibus ejus. PL 167, 0289B). (vuelve al texto) (36) [...] cuius odorem idem homo naribus quidem sensit, sed gustum eius ore non percepit, nec manibus eum tetigit, ita uidelicet se auertens atque cadens in densissimas tenebras, de quibus se erigere non ualuit. (Scivias II, 1, p. 110). (vuelve al texto) (37) […] quoniam ipse praeceptum legis cum intellegentia sapientiae quasi naribus attraxit, sed uim illius intimae amplexionis ore perfecte non intromisit, nec opere manuum in plenitudine beatitudinis adimpleuit […]. (Ibíd., II, 1, 8, p. 116-17). (vuelve al texto) (38) Tengamos presente que en esta visión no aparece Eva y que la flor, figura femenina, es aquí pasiva, lo que coloca todo el peso de la caída en la voluntad de Adán. (vuelve al texto) (39) Quare Eva prius cecidit. Sed et si Adam transgressus fuisset prius quam Eva, tunc transgressio illa tam fortis et tam incorrigibilis fuisset, quod homo etiam in tam magna obduratione incorrigibilitatis cecidisset, quod nec salvari vellet nec posset. Unde quod Eva prior transgrediebatur, facilius deleri potuit, quia etiam fragilior masculo fuit. (Causae et curae II, p. 47, 4-10. Cit. por GARBER, REBECCA L.R., loc. cit., nota 32, p. 128-129. En: BURNETT MCINERNEY, MAUD. Hildegard of Bingen. A Book of Essays, p. 104-132). (vuelve al texto) (40) NEWMAN, BARBARA, ob. cit., p. 119. (vuelve al texto) (41) Tamen hoc vectigal (quod natura quasi debitum quoddam ex instituto Creatoris ad fabricam humani corporis absolvendam impendit) ita prorsus sine ulla necessitate aut coactione ab ea requiritur, ut non nisi sola dilectione, et, ut sic dixerim, spontanea charitate ad id tribuendum inclinetur. Nihil est enim, praeter solam dilectionem, quod hoc debitum a natura extorquere possit; sed cum spontanea fuerit charitate persuasa, tunc nimirum sibi mutuo ad opus consummandum ex utraque parte libenter atque gratanter occurrit. Sane quidquid violenter nolenti abripitur, ad ejusmodi causae effectum incongruum prorsus atque inefficax demonstratur. Sola ergo dilectio est, quae naturam persuadere, et volentem quodammodo cogere potest ad seminandum partum. Et quidem in muliere amor viri, in viro autem amor mulieris id agere solet, ut quia in altero solum natura sibi sufficiens non est, uterque alteri per dilectionem subveniat, ut quod neuter per se potuit, uterque per se cum altero possit. Igitur semen humani partus a sola muliere formandum concipitur, quod simul a viro et muliere seminatur. Quod quidem, sicut jam dictum est, in muliere per amorem viri, et in viro per amorem mulieris natura operatur. Propter quod etiam mulier non nisi a viro concipere dicitur, licet tam de se quam de viro accipiat unde fecundatur. Et recte de solo viro concipit, quia id quod concipitur, in altero quidem de carne viri sumitur, in altero autem per amorem viri monstratur. Non itaque hoc solum de viro concipit, quod de viro accipit, sed hoc etiam de viro concipit, quod ex se de amore viri accipit. (HUGO DE SANCTO VICTORE. De virginitate B. Mariae, 0871C-0872A. In: MIGNE, J.-P. (ed.). PL 176). (vuelve al texto)
Presentación | La vida | Las obras | Actualidad e interés | Obras sobre H. | Sus pinturas | Estudios sobre H. | Noticias | Contenido | Jornadas |