|
|
Muy notablemente, en este texto del Libro de las obras divinas la
imagen de Dios está dada por la corporeidad del
hombre(2),
en tanto sabiduría y poder fundan la semejanza. No mucho tiempo
atrás Bruno de Segni (†1123) había escrito: “Pero
porque se dice: ‘Dios creó al hombre a Su imagen’,
de allí se sigue ‘a imagen de Dios lo creó’.
Asimismo puede entenderse que dio al hombre una imagen también
corporal, como la que desde la eternidad había dispuesto que
Su Hijo –Quien ciertamente es Dios– había de recibir
un día. Por consiguiente, no sólo nuestro hombre interior
sino también nuestro hombre exterior sería semejante
a Dios de algún modo.”(3) La
perspectiva cristológica –el Verbo de Dios hecho carne– como
la realización del eterno designio del Padre, no necesariamente
ligado a la redención del hombre sino a la recapitulación
de toda la creación en un estado de gloriosa alabanza a Su Creador,
incide con fuerza en esta revalorización del cuerpo humano y
su integración en lo que es imagen de Dios: el hombre.
En El libro de las obras divinas y glosando el prólogo del Evangelio de San Juan, dice:
Juan Pablo II, en notable sintonía con la mirada cristocéntrica que caracteriza a la abadesa de Bingen, hace de la Encarnación del Hijo de Dios también el eje fundamental de su consideración sobre el tema:
Volviendo a la abadesa de Bingen, leemos: “El alma no existiría
sin el cuerpo [la referencia es al inicio mismo de su ser, un claro
rechazo de la platónica perspectiva de la preexistencia de las
almas], ni el cuerpo –con su carne y con su sangre– se
movería a no ser por el alma. Pero el alma puede vivir sin el
cuerpo, mas el cuerpo jamás puede vivir sin el alma la cual,
después del último día, reclamará su vestido
y lo regirá entonces según su deseo.”(15)Una
afirmación de medular importancia contiene este texto, y es
que la existencia misma y primera del alma dice una ordenación
esencial al cuerpo, del que es forma y principio vital. Y aún
hay otra aseveración no menos importante que la anterior: porque
es espiritual y por ende, inmortal, el alma puede continuar viviendo
sin el cuerpo luego de la muerte del hombre (cosa que el cuerpo no
puede); sin embargo estará incompleta en su ser esencial –no
es alma a secas, sino alma humana–, despojada,
desnuda hasta que revista nuevamente su cuerpo(16) al
que regirá ahora no según los deseos de la carne, sino
según los suyos propios, los de la criatura glorificada en Dios.
No ciertamente con tan bello lenguaje poético –bien que
preciso– sino con la igualmente precisa estructura escolástica
dice Santo Tomás en la Summa Theologiae 1, 75, 2, ad
1 a propósito de la subsistencia del alma: “Por consiguiente,
como el alma humana es parte de la especie humana, puede ser llamada algo
concreto en el primer sentido, como subsistente, pero no en el
segundo [el de algo subsistente con una naturaleza completa de alguna
especie], pues así se dice algo concreto el compuesto
resultante a partir del alma y del cuerpo.”(17)
El cuerpo es el vestido del alma, el que ésta suplicará a
Dios al fin de los tiempos para revestirlo nuevamente. Pero en el segundo
término de la comparación el hombre todo es también él,
precisamente, el vestido que Dios produjo en el tiempo, para la realización
de lo que era un designio eterno: la Encarnación del Verbo divino,
el Hijo de Dios hecho hombre, el Dios humanado para que el hombre,
y en él la creación toda, fuera divinizado. Es en relación
con tan increíble prodigio que cobra su verdadero sentido la
expresión: hizo al hombre a Su imagen y semejanza, unidad de
alma y cuerpo; no porque en Dios hubiera corporeidad, sino porque había
de atraerla hacia Sí en ese acto de amor por el que Dios y el
hombre serían uno, designio que no logró frustrar el
diabólico engaño: “Y Dios hizo al hombre a Su imagen
y semejanza, porque también quiso que la forma del hombre fuera
el vestido de la santa divinidad; y por eso significó en el
hombre a todas las criaturas, de la misma manera que toda criatura
provino de Su Verbo.”(22)
NOTAS:1. […] faciamus hominem ad maginem nostram, id est secundum tunicam illam, quę in utero uirginis germinabit, quam persona filii pro salute hominis induens, de utero illius, ipsa integra permanente, exibit […]. Faciamus quoque eum ad similitudinem nostram, ut scienter et sapienter ea intelligat et discernat, quę in quinque sensibus suis operaturus est, ita ut etiam per racionalitatem uitę suę, quę intra ipsum abscondetur et quam nulla creatura in corpore manens uidere potest, preesse sciat piscibus qui in aquis natant et uolatilibus in aere suspensis […]. (Liber divinorum operum 2, 1, 43. In: Hildegardis Bingensis Liber Divinorum Operum. Cura et studio Albert Derolez et Peter Dronke. Turnhout: Brepols, 1996, p. 328. (CCCM 92). (vuelve al texto) 2. En este sentido Newman (Newman, Barbara. Sister of Wisdom; St. Hildegard’s Theology of the Feminine. 2nd ed.. Berkeley: University of California Press, 1997, p. 92) recuerda a Escoto Erígena: “Pues el alma es imagen de Dios, el cuerpo empero es imagen del alma” (Anima namque imago Dei est, corpus vero imago animae. Joannes Scotus Erigena. De divisione naturae, PL 122, 0585D). O sea que el cuerpo es imagen de la imagen. (vuelve al texto) 3. Sed quoniam dicitur: «Creavit Deus hominem ad imaginem suam;» deinde subinfertur, «ad imaginem Dei creavit illum,» sic etiam intelligi potest ut talem corporaliter quoque homini imaginem daret qualem Filium, qui utique Deus est, quandoque suscepturum ante tempora disposuerat. Sic igitur non solum interior, verum et exterior homo noster Deo quodammodo assimilis esset. (Bruno Astensis Signiensis. Expositio in Pentateuchum. Expositio in Genesim, PL 164, 0158A-B). (vuelve al texto) 4. Newman, Barbara, ob. cit., p. 55. (vuelve al texto) 5. Exivit igitur [Verbum] a Patre, et venit in mundum, humanam videlicet naturam accepit, in qua totus mundus subsistit; nihil enim in mundo est, quod non in humana natura comprehendatur: et iterum reliquit mundum, et ivit ad Patrem, hoc est, humanam quam acceperat naturam super omnia visibilia et invisibilia, super omnes virtutes caelestes, super omne quod dicitur et intelligitur, suae Deitati, quae Patri aequalis est, adunans sublimavit. (Joannes Scotus Erigena. De divisione naturae, PL 122, 0911A-B). (vuelve al texto) 6. El texto de Honorio sintetiza el de Juan, no lo reproduce literalmente. (vuelve al texto) 7. […] et ideo peccatum primi hominis non fuit, causa Christi incarnationis, sed potius fuit causa mortis et damnationis.Causa autem Christi incarnationis fuit praedestinatio humanae deificationis: ab aeterno quippe a Deo erat praedestinatum, ut homo deificaretur, dicente Domino: Pater, dilexisti eos ante constitutionem mundi (Joan. XVII), subaudi, per me deificandos. (Honorius Augustodunensis. Libellus octo quaestionum, 2, PL 172, 1187B-C). (vuelve al texto) 8. Unde idem Apostolus: Deus, inquit, ante mundi constitutionem elegit nos in Christo (Ephes. I). Christus est Deus homo, in quo Deus ante mundi constitutionem praedestinatos ad vitam elegit, quia in Christo nos deificari constituit. […] Igitur Christi incarnatio fuit humanae naturae deificatio, ejus mors nostrae mortis destructio, ejus resurrectio vitae nostrae reparatio […]. (Ibíd., 1187D-88C). (vuelve al texto) 9. Unde, cum in sacra Scriptura ubique incarnationis ratio ex peccato primi hominis assignetur, convenientius dicitur incarnationis opus ordinatum esse a Deo in remedium peccati, ita quod, peccato non existente, incarnatio non fuisset. Quamvis potentia Dei ad hoc non limitetur, potuisset enim, etiam peccato non existente, Deus incarnari. (Summa Theologiae 3, 1, 3, corp.). (vuelve al texto) 10. Newman, Barbara, ob. cit., p. 55. (vuelve al texto) 11. […] da mihi quomodo possim et qualiter debeam proferre diuinum consilium quod in antiquo consilio ordinatum est, quomodo eundem Filium tuum uoluisti incarnari, ita ut homo sub tempore fieret, hoc uolens ante omnem creaturam in simplicitate tua et in igne columbae scilicet Spiritus sancti, ut idem Filius tuus quasi splendida solis forma mirabiliter surgens in incipiente capite uirginitatis ueraciter indueretur humanitate sumpta hominis forma propter hominem'. (Scivias 3, 1. En: Hildegardis Scivias. Ed. Adelgundis Führkötter O.S.B. collab. Angela Carlevaris O.S.B. Turnhout: Brepols, 1978, p. 329 (CCCM 43-43a). En la traducción del “propter hominem” coincidimos con la versión de Castro y Castro (Hildegarda de Bingen. Scivias: Conoce los caminos. Trad. de Antonio Castro Zafra y Mónica Castro. Madrid: Trotta, 1999. 508 p. (Colección Estructuras y Procesos. Serie Religión) y con la de Hart y Bishop (Hildegard of Bingen. Scivias. Transl. Mother Columba Hart and Jane Bishop. Intr. by Barbara J. Newman. Preface by Caroline Walker Bynum. New York: Paulist Press, 1990. 545 p.), y diferimos de la traducción de della Croce (Ildegarda di Bingen. Scivias. Il nuovo cielo e la nuova terra. A c. di Giovanna della Croce. Città del Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 2002. 260 p. (Testi mistici, 4), quien vierte “per la salvezza dell’ uomo” (para la salvación del hombre), traducción que interpreta en favor de una posibilidad que obliga a dejar de lado la otra, es decir, la de la Encarnación sin el antecedente del pecado de los primeros padres. (vuelve al texto) 12. In mundo erat, cum regale indumentum de carne uirginis induit, ubi sancta diuinitas in uterum illius se reclinauit; quia in aliena natura homo factus est, et non sicut alius homo, quoniam caro ipsius per sanctam diuinitatem inflammata est. […] Et mundus per ipsum factus est, ita ut mundus ab ipso, non ipse a mundo exortus sit; quoniam creatura per verbum Dei processit, scilicet quicquid creaturarum tam inuisibilium quam uisibilium est, quia quędam sunt quę nec uideri nec tangi possunt, quędam autem et uidentur et tanguntur. Sed homo utrumque in se habet, animam scilicet et corpus, quoniam ad imaginem et similitudinem Dei factus est. Vnde et uerbo iubet ac manibus operatur. Sic Deus hominem secundum se ordinauit, quia filium suum de homine incarnari uoluit. [...] Et uerbum caro factum est, et habitauit in nobis. Verbum enim, quod apud Deum eternaliter ante euum erat et quod Deus erat, per ardorem Spiritus Sancti carnem de utero uirginis assumpsit, qua ita induit, quemadmodum uenę compago carnis sunt et ut ipse sanguinem portant, et tamen sanguis non sunt. Deus enim hominem ita creauerat, ut omnis creatura ei seruiret. Vnde etiam Deum decuit, quatinus indumentum carnis in homine acciperet. Sic etenim uerbum carnem induit, scilicet quod uerbum et caro unum sunt; non tamen sic, ut alterum in alterum transmutatum sit, sed unum in unitate personę sint. (Liber Divinorum Operum 1, 4, 105, p. 257-63). (vuelve al texto) 13. Juan Pablo II. “Dominum et vivificantem. (Carta encíclica del 18 de mayo de 1986)”. Cit. por: Keenan, Marjorie. De Estocolmo a Johannesburgo. La Santa Sede y el medio ambiente. Un recorrido histórico, 1972-2002. Madrid: PPC, 2003, p. 107. (vuelve al texto) 14. Juan Pablo II. “Mensaje a los jóvenes de lengua flamenca, diócesis de Osnabrück. Alemania, 31 de marzo de 1989”. Cit. por: Keenan, Marjorie, ob. cit., p. 37. (vuelve al texto) 15. Et ipsa absque corpore non esset, nec corpus cum carne et sanguine non nisi per animam moveretur; anima autem sine corpore vivere potest, nequaquam autem corpus sine anima vivit, quae post novissimum diem indumentum suum reposcit et illud secundum desiderium suum tunc regit. (Causae et curae II, p. 64, línea 37-p. 65, 5). (vuelve al texto) 16. Puede ser éste un argumento de congruencia a favor de la resurrección de la carne, desde la naturaleza misma del ser humano, y así lo hallaremos también en Santo Tomás: “Pues la resurrección [del cuerpo] es natural en cuanto al fin, en tanto le es natural al alma estar unida al cuerpo; pero el principio activo de dicha resurrección no es natural, sino que es causada por la sola potestad divina.” (Resurrectio enim quantum ad finem naturalis est, inquantum naturale est animae esse corpori unitam: sed principium eius activum non est naturale, sed sola virtute divina causatur. Santo Tomás de Aquino. Summa contra Gentes 4, 81). (vuelve al texto) 17. Ad primum ergo dicendum quod hoc aliquid potest accipi dupliciter, uno modo, pro quocumque subsistente, alio modo, pro subsistente completo in natura alicuius speciei. Primo modo, excludit inhaerentiam accidentis et formae materialis, secundo modo, excludit etiam imperfectionem partis. Unde manus posset dici hoc aliquid primo modo, sed non secundo modo. Sic igitur, cum anima humana sit pars speciei humanae, potest dici hoc aliquid primo modo, quasi subsistens, sed non secundo modo, sic enim compositum ex anima et corpore dicitur hoc aliquid. (vuelve al texto) 18. Et quia tunc gloriam magni honoris sui sciet, habitaculum suum reposcet, quatinus gloriam suam secum sciat. Vnde et inhianter nouissimum diem expectabit, eo quod amabili ueste, scilicet corpore suo, nudata est, in quo cum angelis gloriosam faciem Dei pleniter uidebit, uidelicet cum illud receperit. (Liber divinorum operum 1, 4, 104, p. 247). (vuelve al texto) 19. Sed sciendum quod ad perfectionem alicuius rei dupliciter aliquid pertinet. Uno modo, ad constituendam essentiam rei, sicut anima requiritur ad perfectionem hominis. Alio modo requiritur ad perfectionem rei quod pertinet ad bene esse eius, sicut pulchritudo corporis, et velocitas ingenii pertinet ad perfectionem hominis. Quamvis ergo corpus primo modo ad perfectionem beatitudinis humanae non pertineat, pertinet tamen secundo modo. (Summa Theologiae 1-2, 4, 5, corp.). (vuelve al texto) 20. Ad quintum dicendum quod desiderium animae separatae totaliter quiescit ex parte appetibilis, quia scilicet habet id quod suo appetitui sufficit. Sed non totaliter requiescit ex parte appetentis, quia illud bonum non possidet secundum omnem modum quo possidere vellet. Et ideo, corpore resumpto, beatitudo crescit non intensive, sed extensive. (Ibíd., ad 5). (vuelve al texto) 21. Anima autem sine corpore vivit, et post novissimum diem indumentum suum a deo desiderat, ut sibi illud attrahat; et ita etiam deus, qui ante aevum et in aevo vita sine principio fuit, in constituto tempore indumentum suum, quod aeternaliter in ipso latuit, sibi attraxit. Et hoc modo deus et homo unum sunt ut anima et corpus, quoniam deus hominem ad imaginem et ad similitudinem suam fecit. (Causae et curae II, p. 65, 12-18). (vuelve al texto) 22. Et Deus ad imaginem et similitudinem suam formam hominis fecit, quia etiam ut forma illius sanctam diuinitatem tegeret uoluit; ideoque et omnes creaturas in homine significauit, quemadmodum etiam omnis creatura per uerbum suum processit. (Liber divinorum operum 1, 4, 14, p. 145). (vuelve al texto)
Presentación | La vida | Las obras | Actualidad e interés | Obras sobre H. | Sus pinturas | Estudios sobre H. | Contenido | Jornadas |